كالاى خريدارى شده بود ، دريافت مىداشت و بدين‌ترتيب بدون آن‌كه پول از صندوق تاجرى به صندوق تاجر ديگر منتقل شود ، قسمتى از مبادلات كلى كالا صورت مىگرفت . تا پيش از تأسيس بانك شاهنشاهى ايران و بانك استقراضى روس ، كه امتياز اولى را انگليس‌ها و دومى را دولت تزارى روسيه به دست آوردند ، بعضى مؤسسات صرافى به وسيله‌ى اقليت‌هاى زرتشتى و يهود در شهرها به‌وجود آمده بود و كار اين مؤسسات تبديل برات و حواله‌هاى مدت‌دار به نقد و معمولا نرخ تنزيل برات و حواله‌هاى معتبر تومانى نيم‌شاهى و گاهى ربع شاهى بود « 1 » . بانك استقراضى روسيه كه موجبات تسهيل بازرگانى ايران را به روسيه و بعضى از كشورهاى اروپايى مركزى فراهم نموده بود ، از لحاظ اعطاى اعتبار به بازرگانانى كه با روسيه دادوستد مىكردند و دادن وام به اصناف و اشخاص متفرقه به تدريج نقش مهم و مؤثرى در اقتصاد ايران به دست آورد و چنان‌كه در اصول پيش اشاره شد ، وزارت دارايى روسيه‌ى تزارى به وسيله‌ى بانك مزبور به ناصر الدين شاه وام داد و از آن پس وام‌خواهى از دولت روسيه به وسيله‌ى رجال خيانت‌پيشه‌اى چون ميرزا على اصغر خان امين السلطان و دار و دسته‌ى او در دربار تكرار و عوايد گمركات شمال ايران در رهن و وثيقه‌ى قرض مزبور قرار گرفت . بانك شاهنشاهى در برابر رقيب زورمند خود كه با روش ابتكارى و به اتكاى وزارت دارايى كشورى نيرومند مانند روسيه‌ى تزارى ، با سرمايه و اعتبارات نامحدود در عرصه‌ى تجارت خارجى ايران قدم گذاشته بود ، با سرمايه‌ى كم و با اتكا به سياست خدعه‌آميز بريتانيا و هوش و موقع‌شناسى و فرصت‌طلبى مأمورين سياسى و بازرگانى انگلستان در ايران وارد ميدان رقابت گرديد . هدف اساسى بانك شاهنشاهى اين بود كه در برابر بانك استقراضى روس تا حد امكان توجه بازرگانان ايرانى را به دادوستد با انگليس و مستعمرات آسيايى بريتانيا جلب نمايد و قدرت پولى و امور صرافى را هرچه بيشتر در داخل ايران به دست آورد و به همين منظور با تمهيد مقدمات و به كمك ايادى خود در دربار توانست امتياز انحصارى چاپ و نشر اسكناس را در سراسر كشور كسب كند و كمى بعد ضرابخانه‌ى دولتى را نيز زير نظارت مستقيم خود قرار دهد . در اين مورد بايد اين نكته را يادآورى كنيم كه در پيشرفت مقاصد نامشروع بانك شاهنشاهى ، علاوه بر بعضى از رجال و درباريان فاسد و سودطلب ، سرمايه‌داران و بازرگانان يهود ايران نيز نقش مهمى برعهده داشتند .

--> ( 1 ) - غالب بازرگانان مسلمان ايران از كار صرافى و نزول برات بدان علت كه رباخوارى در شرع اسلام حرام است احتراز مىجستند .